26. Jan. 2018.
Govor člana Predsjedništva BiH Bakira Izetbegovića na temu "Budućnost islama i muslimana u Evropi na primjeru BiH i Andaluzije", Sarajevo 25.01.2018.
U organizaciji Unije evropskih balkanskih demokrata (UEBD), juče je u Sarajevu započelo održavanje okruglog stola pod nazivom "Budućnost islama i muslimana u Evropi na primjeru BiH i Andaluzije". Tim povodom uvodni govor održao je član Predsjedništva BiH Bakir Izetbegović. Integralni tekst govora u nastavku;

  

Poštovani prijatelji, dragi gosti, želim vas od srca pozdraviti i poselamiti i poželjeti vam da se ugodno osjećate u Sarajevu, u Bosni i Hercegovini.

 

Es-selamu alejkum i dobar dan.

 

Govoriti o odnosu Evrope i islama u sebi po pravilu nosi opasnost da se skrene na stranputicu i da  se ne dotakne suština. Ta opasnost izvire iz činjenice da ljudi često ne znaju o čemu tačno govore kada kažu Evropa, ili kada kažu islam.

 

Bugarski pisac sa njemačkom adresom, Ilija Trojanow, Evropu je definisao kao kontinent bez granica. Evropu, po njemu, ne definiše prostor, već ideja. Antička, barbarska, srednjovjekovna, imperijalna, totalitarna i današnja demokratska Evropa, razlikuju se i veličinom i granicama i svojim stremljenjima, ali jedno im je uvijek bilo zajedničko – sve su Evrope imale mit, ili san o sebi. Nekada je taj san bio nadahnuće za procvat, a nekada užasna noćna mora, a u šta će se pretvoriti zavisilo je od njegove usklađenosti sa stvarnošću.

 

Na neki način, slično je i sa islamom. Postoji islam, kao Božja objava mira i svrhe čovjekovog života na zemlji, i postoje njegove ovozemaljske manifestacije, od kojih su neke dosezale vrhunce ljudskog duha, krećirajući moćne kulture i civilizacije, a neke su, iznevjeravajući samu suštinu Božije objave, stranputicom odlazile u zaborav.

 

Danas i ovdje ja neću govoriti o tome šta Evropa i islam jesu, ali ću pozvati na odbacivanje i ružičastih idealizacija i mračnih predrasuda kada o njima razgovaramo. To od nas zahtijeva i sam život, jer i idealizacije i predrasude uvijek vode u polarizacije i postaju prepreke životu.

 

Evropu, koju danas promišljamo i živimo, oblikovale su mnoge silnice. Antičko, judeo-kršćansko, pa i barbarsko naslijeđe ugrađeni su u svijest većine Evropljana. Ali prema islamskom naslijeđu u oblikovanju Evrope taj odnos je nepravedan i svijest o njegovom značaju je prisutna uglavnom kod najobrazovanijih i najprosvjećenijih među Evropljanima, ne dopirući do širokih slojeva.

 

Islam nije stran duhu Evrope, niti su muslimani tuđini u njoj. Naprotiv, ono što danas nazivamo duhom Evrope zasigurno ne bi procvjetalo bez horizonata koje je islam otvorio u svim oblastima ljudskog djelovanja, od religije i filozofije, preko umjetnosti, politike, ekonomije i organizacije države, do prirodnih nauka i zanatstva. Islamska misao je inicirala humanistički preporod na Zapadu, uvela je historijske nauke, uvela je naučni metod, pomogla je skolastičarima da usklade filozofiju s vjerom, stimulirala je zapadni misticizam, postavila temelje italijanskoj reneseansi i usmjerila modernu evropsku misao do Kanta. Muslimani su bili nosioci progresa tog vremena, oni su bili most između filozofije i znanja Antičke Grčke i nauke zapadnog svijeta. Napredak medicine, matematike, astronomije, hemije, geografije, građevinarstva i finansija, na kom počiva moderno društvo, nezamisliv je bez učešća islamskih naučnika. Mnogi naučni radovi govore o ovoj temi i potvrđuju nedvosmislen zaključak – muslimani su sukreatori, a time i suvlasnici evropske kulture i civilizacije.

 

Islam živi u Evropi i sa Evropom već više od 13 vijekova, a u mnoge dijelove kontinenta stigao je znatno prije kršćanstva. Kalifat Umajada se već početkom VIII. vijeka učvrstio na tlu Evrope, najprije na Iberijskom poluotoku, da bi se kasnije proširio na južne dijelove današnje Francuske, Švajcarske i praktično na sve otoke zapadnog Mediterana. Islamska država koja će trajati skoro osam vijekova je uveliko dosezala civilizacijske i kulturne vrhunce u filozofiji, nauci, tehnologiji i organizaciji kada se krajem prvog i početkom drugog milenijuma kršćanstvo proširilo istočnom, centralnom i sjevernom Evropom. Islam je uticao na formiranje evropskog duhovnog i kulturnog identiteta na sjeveroistoku Evrope kroz 500 godina trajanja Zlatne Horde, odnosno Krimskog, Kazanskog i Astrahanskog kanata, te na jugoistoku Evrope kroz vitalnu i moćnu Osmansku imperiju.

 

Istinski duh islama je inkluzivan. On priznaje sve što je dobro i napredno. On ne ruši. On gradi i nadograđuje. Ništa što svijet čini boljim, što oslobađa ljudsku kreativnost, ne može biti protiv islama. I ništa što je islamsko ne može biti protiv slobode, napretka i oslobađanja ljudskih potencijala.Muslimani su, u ne tako davnom historijskom vremenu, dali kolosalan doprinos razvoju globalne, univerzalne kulture i civilizacije, jer je ta generacija muslimana s radošću i znatiželjom prihvatala, a zatim unapređivala znanja koja su zaticali u zemljama kojima su ovladali. Jedan bizantijski vladar je s čuđenjem zabilježio da mu je neki arapski vojskovođa, kojeg je nazvao „barbarinom“, među uslovima primirja tražio pravo na kupovinu grčkih rukopisa. Razmjenu ideja, kulturnih, naučnih i tehnoloških dostignuća nije bilo moguće zaustaviti ni tada, u vremenu u kom su teritorije i narodi bili strogo odvojeni i kontrolisani.

 

Spremnost historijske Evrope, koja se pogrešno percipira kao ekskluzivno kršćanska, da se prožima i nadopunjuje sa islamom, može da čudi samo neuke. Evropa nije rodno mjesto ni jedne od velikih monoteističkih religija, pa ni kršćanstva. Sve tri velike monoteističke, abrahamske religije potiču s istog duhovnog i geografskog izvora – bliskoistočnog. U Evropi su se abrahamske vjere i kulture preplitale i poticale jedna drugu na takmičenje, koje je utiralo put napretku čijim se plodovima i mi danas koristimo.

 

________________

 

No osvjetljavanje i bolje razumijevanje prošlosti neće nam biti od velike koristi ako nam ono ne osvijetli sadašnjost i budućnost. Poslužiću se riječima koje je moj otac napisao prije skoro pola vijeka, u jednom od svojih tekstova: „Čitav muslimanski svijet se nalazi u stanju vrenja i promjena. Ma kako bude izgledao ovaj svijet pošto ove promjene naprave prvi uzlazni krug, jedno je sigurno – to više neće biti svijet iz prve polovice ovog vijeka. Epoha pasivnosti i mirovanja prošla je zauvijek. Jer, jedan svijet od 700 miliona ljudi, s ogromnim prirodnim resursima i na geografskoj poziciji prvog reda, koji je nasljednik kolosalnih kulturnih i političkih tradicija i koji je nosilac žive islamske misije, ne može još dugo ostati u položaju najamnika. Ne postoji sila koja bi mogla spriječiti novu muslimansku generaciju da ne učini kraj tom nenormalnom stanju.“

 

U skoro pedeset godina otkako su ove riječi stavljene na papir broj muslimana u svijetu se udvostručio. Ekonomska moć zemalja koje oni nastanjuju udesetostručila se. Broj škola, učenika i učitelja u nekim od tih zemalja je i više nego ustostručen. Svjedoci smo društvenih lomova, revolucija, konflikata i ratova. Duboke društvene i političke promjene, koje su fermentirale decenijama, su konačno krenule u smjeru stvaranja slobodnih društava i demokratskih struktura vlasti. Dobro obrazovana i slobodoumna generacija muslimana napokon je počela slamati okove koji su predugo sputavali islamski svijet. Nova generacija muslimana traži slobodna umjesto zatvorenih društava, vladavinu prava umjesto vladavine jedne osobe, demokratiju umjesto diktature, pravdu i poštenje umjesto opresije i korupcije. Nikakva sila ne može spriječiti ovu novu generaciju da osvoji slobodu, preuzme sudbinu u svoje ruke i učestvuje u oblikovanju svijeta budućnosti. Uz sva posrtanja i padove, uz sve greške, zastranjivanja, otpore, krize i zastoje, ovo je nepovratan i nezaustavljiv proces.

 

Svaka borba za slobodu je krvav put, i ona nažalost, ima i svoja iskušenja, pa i devijacije. Terorizam i izbjeglička kriza dvije su najupečatljivije. Strah Evrope od terorizma je razumljiv, ali on ne smije prerasti u paniku, jer će to biti pobjeda terorizma. Niti se smije pretočiti u strah od izbjeglica, jer je će to biti njegova još veća pobjeda. Umjesto zatvaranja u sebe poput školjke, Evropa se treba otvoriti i beskompromisno djelovati kao saveznik muslimana, jer samo to savezništvo može poraziti devijantnu ideologiju tekfira i smrti, čije su najveće žrtve upravo muslimani.

 

Vrijeme koje dolazi biće obilježeno skoro neshvatljivim ubrzavanjem protoka informacija i eksplozijom novih ideja. U tom previranju dešavaće se i veličanstvene stvari, ali će biti i trenja i konflikata. U tom procesu muslimani moraju aktivno učestvovati, ali ne kao osvetnici zatrovani gorčinom zbog vijekovne dominacije Zapada, već kao njegovi saveznici u borbi za zajedničko bolje sutra. Kao što Evropa mora sebe podsjetiti da je oblikovana mnogo većim brojem faktora nego što se to uobičajeno misli, tako i muslimani sebe moraju podsjetiti da su inkluzivnost i naučna znatiželja bitne odlike islama i moraju krenuti u potragu za najboljim načinom spajanja izvornih islamskih vrijednosti i vrijednosti moderne Evrope i čitavog Zapada.

 

Bosna i Hercegovina može poslužiti kao primjer takvog savezništva i model za širi društveni kontekst. Traumatično iskustvo s kraja prošlog vijeka, kada je naša država bila izložena agresiji i genocidu za koje se vjerovalo da su, nakon sloma nacizma, nemogući na tlu Evrope, otvorilo je prostor i za radikalizaciju i otpadništvo od civilizacije. No preovladavajuća svijest o islamu kao objavi mira i smisla, a ne uništavanja i smrti, udružena sa sviješću o pripadnosti Evropi i njenim demokratskim mehanizmima i slobodarskim tradicijama, omogućili su da takve devijacije ograničimo na minimum. Zahvaljujući udruženom djelovanju vlasti, Islamske zajednice i partnerskih institucija iz Evrope, obustavljen je proces bujanja džamata koji su djelovali izvan okrilja Islamske zajednice u BiH, zaustavljen je odlazak iz Bosne i Hercegovine na strana ratišta, a radikalna ideologija je gurnuta na marginu društva i stavljena pod kontrolu.

 

Jedan od autohtonih evropskih naroda koji je već pola milenijuma u islamu su bosanski muslimani, Bošnjaci. To je narod koji je u svojoj borbi za opstanak, slobodu i dignitet, na vlastitom mikroplanu, prošao mnoga iskušenja kroz koja prolaze ili će proći muslimani diljem svijeta. To je mali narod koji nosi veliko historijsko breme. Bošnjaci su prastari evropski narod, „stojnici od vajkada“, kako je to, na upit jednog istraživača etnogeneze, definisao jedan mudar seljak iz okoline Sarajeva. Ime zemlje Bosne – Bosona, još u X. vijeku spominje bizantijski car i historičar Porfirogenit u svom djelu ”De administrando imperio”, i njene granice, u manje-više istom obliku zadržat će se od tog vremena do današnjih dana. Kroz sve vrijeme svog trajanja Bosna je bila tačka dodira Istoka i Zapada, mjesto susreta ideja, religija i interesa, ali prije svega mjesto koegzistencije pripadnika abrahamskih tradicija.

 

Bosna je tokom nekoliko decenija svog ukupnog postojanja, naročito u XX. vijeku, bila poprište sukoba. Ali ti sukobi su svaki put bili uvezeni spolja, kroz intervencije i invazije tuđinaca. Ono što Bosna u stvari jeste, a to je prirodna multikulturalna i multireligijska zajednica, izgrađeno je kroz vijekove mira, tolerancije i poštovanja  drugih i drugačijih. Sarajevo je grad sa stotinu minareta, ali i grad brojnih i golemih crkava i sinagoga. Uz katoličke katedrale i markantnu Sabornu pravoslavnu crkvu, tu je i velika protestantska, kao i subotarska crkva. Sve najbitnije bogomolje se nalaze u historijskom dijelu Sarajeva, na jednom kvadratnom kilometru i skoro da se oslanjaju jedna na drugu.

 

Jačanje savezništva Evrope i islama zahtijeva i jačanje institucija kroz koje će se ono sprovoditi. Evropa je danas dom za više od 20 miliona muslimana, od kojih su neki starosjedioci u svojim zemljama, poput Bošnjaka, a drugi su došli na valu globalnih migracijskih procesa, kao ekonomski migranti ili kao prognanici iz svojih zemalja poharanih ratom. Zato ću podsjetiti na ideju koju sam prije dvije godine iznio na samitu šefova država Organizacije islamske saradnje u Istanbulu, za osnivanje Evropske grupe u okviru ove organizacije, po uzoru na Afričku, Azijsku i Arapsku grupe. Moj prijedlog je prihvaćen  i Grupa je formirana. Predstoji rad na ostvarivanju njene pune funkcionalnosti.Na taj način dijalog između Evrope i islama bio bi bolje artikuliran i ometalo bi ga manje šumova, a institucije evropskih i islamskih zemalja imale bi platformu za još čvršću saradnju kroz takvu organizaciju.

 

Vjerujem da i Unija Evropskih Demokrata Turske na čelu sa gospodinom Zaferom Sirakayom može dati svoj doprinos u dijalogu Evrope i islama, ali i biti podrška i važan saradnik u radu Evropske grupe Organizacije islamske saradnje.

 

Hvala vam!